Problem odstąpienia przez wykonawcę od umowy o zamówienie publiczne.
| Natalia Śmigielska | | | 2006-12-19 |
Wyrok Sądu Najwyższego z dn. 10.04.2003 r., III CKN 1320/00, OSNC 2004/7-8/112
1.Ograniczenie zasady wolności umów wynikające z art. 76 ustawy o zamówieniach publicznych (obecnie - art. 144 Prawa zamówień publicznych) pozostaje bez wpływu na uprawnienie do odstąpienia od umowy przez przyjmującego zamówienie.
2.Brak środków pieniężnych na realizację umowy o roboty budowlane, zawartej w trybie zamówienia publicznego, nie stanowi „niemożliwości świadczenia” w rozumieniu art. 493 w związku z art. 475 k.c.
Stan faktyczny
W czerwcu 1997 r. powodowie, prowadzący w formie spółki cywilnej, przedsiębiorstwo budowlane, zawarli umowę z Gminą, na podstawie której, przedsiębiorcy zobowiązali się wykonać na zlecenie Gminy budynek szkolny. Inwestycja miała być zrealizowana w okresie od lipca 1997 r. do lipca 1999 r. za wynagrodzeniem ok. 5 mln zł. W umowie ustalono, że środki finansowe w kwocie ok. 1 mln zł na realizację robót przewidzianych w 1997 r. zapewni Wojewoda.
Ze względu na fakt, że wysokość dotacji na kolejne lata będzie przekazywana odrębnie i może ulec zmianie w następnych latach, realizacja na każdy rok ustalona będzie w formie aneksu do niniejszej umowy. Postanowiono także, że zakres prac objętych przetargiem może ulec zmianie z powodu wysokości otrzymanych kwot na realizację inwestycji. Dodano zastrzeżenie, że wykonawca nie będzie wnosił roszczeń do zamawiającego w razie zmniejszenia lub rozszerzenia robót.
Pieniądze przeznaczone na 1997 r. zostały wykorzystane na roboty zaplanowane i wykonane w 1997 r. W kwietniu 1998 r. powodowie zrealizowali część zaplanowanych na ten rok prac, lecz wstrzymali roboty. Okazało się, że Gmina nie dysponuje już finansami na budowę obiektu. Wiosną 1999 r. pozwana Gmina zaproponowała wykonanie prac do wartości ok. 500 tys. zł, a ponadto przedłużenie terminu wykonania obiektu do sierpnia 2002 r. Powodowie w czerwcu 1999 r. odstąpili od umowy i wytoczyli powództwo przeciwko Gminie o rozwiązanie umowy.
Stanowisko Sądu II instancji
Sąd II instancji uznał, że brak środków finansowych po stronie pozwanej Gminy na realizację zadania inwestycyjnego oznacza niemożność świadczenia wzajemnego, za które strona pozwana ponosi odpowiedzialność. Przesłanka odstąpienia od umowy została spełniona, a oświadczenie powodów o odstąpieniu od umowy spowodowało jej rozwiązanie. Jako podstawę swojego stanowiska sąd wskazał art. 493 § 1 k.c.
Problem odstąpienia przez wykonawcę, od umowy zawartej w drodze przetargu budzi wątpliwości, ponieważ ustawa o zamówieniach publicznych (obecnie Prawo zamówień publicznych) nie przewiduje możliwości odstąpienia wykonawcy od umowy. Ustawodawca uprzywilejował w tym względzie tylko zamawiającego, który może odstąpić od umowy, gdy nieprzewidywalna istotna zmiana okoliczności, powoduje, że wykonanie umowy nie leży w interesie publicznym. Obecnie obowiązujący art. 144 Pzp zakazuje dokonywania zmian w zawartej umowie w stosunku do treści oferty, chyba że konieczność wprowadzenia takich zmian wynika z okoliczności których nie można było przewidzieć w chwili zawarcia umowy, lub zmiany te są korzystne dla zamawiającego. W przypadku przytoczonego uregulowania mamy do czynienia z ograniczeniem zasady swobody umów. W związku z powyższym jawi się pytanie, czy owo ograniczenie obejmuje również prawo wykonawcy do odstąpienia od umowy.
Stanowisko Sądu Najwyższego
Sąd Najwyższy, rozpoznając kasację pozwanej Gminy, uznał, że ograniczenie zasady swobody umów w zamówieniach publicznych, które dotyczy zakazu zmiany umowy, nie dotyczy kodeksowego uprawnienia strony do odstąpienia od umowy. Sąd uznał, że odstąpienie wykonawcy od umowy badać należy w płaszczyźnie przesłanek wskazanych w przepisach Kodeksu cywilnego, ponieważ umowa o zamówienie publiczne nie jest umową nazwaną. W związku z tym, do takich umów powinno się stosować poszczególne typy umów nazwanych, przewidzianych w K.c. oraz przepisy ogólne dotyczące zobowiązań z uwzględnieniem uregulowań przyjętych w Pzp.
Sąd Najwyższy nie zgodził się z sądem II instancji w kwestii podstawy prawnej odstąpienia strony od umowy. Mianowicie, sąd II instancji uznał, iż brak środków finansowych po stronie pozwanej na realizację inwestycji, stanowi niemożliwość świadczenia wzajemnego, a to wg art. 493 k.c. jest przesłanką odstąpienia od umowy.
Sąd Najwyższy stwierdził, że niewypłacalność dłużnika lub brak u niego kwot na realizację rozpoczętej inwestycji jest okolicznością, za którą ponosi on odpowiedzialność. Brak środków pieniężnych na realizację umowy nie może być kwalifikowany w kategoriach „niemożliwości świadczenia” w rozumieniu art. 493 k.c. Zdaniem SN prowadziłoby to bowiem do podważenia zasady pacta sunt servanda („umów należy dotrzymywać”), stanowiącej fundament obrotu cywilnoprawnego w zakresie zobowiązań. Niemożność zastosowania w niniejszej sprawie art. 493 k.c. uzasadnia bowiem treść umowy. W kontrakcie ustalono przecież, że wysokość dotacji może ulec zmianie w kolejnych latach realizacji zadania, w związku z czym zmienić się może również zakres prac. Przy tak ukształtowanych prawach i obowiązkach stron, brak środków finansowych na realizację inwestycji należy ocenić w świetle art. 490 k.c., przewidującego możliwość wstrzymania się strony ze spełnieniem świadczenia, jeżeli spełnienie świadczenia drugiej strony jest wątpliwe ze względu na jej stan majątkowy. Kolejną podstawą prawną, która znajduje uzasadnienie w tej sprawie jest art. 491 k.c. przewidujący postępowanie wierzyciela w przypadku zwłoki dłużnika.
Błędna wykładnia art. 493 k.c. i jego niewłaściwe zastosowanie przez Sąd II instancji były powodem uchylenia zaskarżonego przez Gminę wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.
wstecz